अशोक पहाडी
नेपालमा बेरोजगारीको समस्याले विकराल रूप लिँदै गएको छ । विशेषतः युवावर्ग वैदेशिक रोजगारीतर्फ आकर्षित भइरहेका छन् । हजारौँ युवाहरू मलेशिया, कतार, कोरिया, साउदी, जापान लगायतका मुलुकहरूमा कृषि, निर्माण, उद्योग तथा सेवाका विभिन्न क्षेत्रमा श्रमिकका रूपमा कार्यरत छन्। यिनै काम, जुन काम उनीहरूले परदेशको माटोमा गरिरहेका छन्, स्वदेशमै गर्न किन सकिँदैन ?
देशमै यस्ता असंख्य सम्भावना छन्, तर ती सम्भावनाहरूलाई व्यवहारमा उतार्न चाहिने हो— सोचमा परिवर्तन, सीपको प्रयोग, र आधुनिक दृष्टिकोण । अहिलेको पुस्ता प्रविधिसँग अभ्यस्त छ, सिर्जनशील छ, र केही नयाँ गर्न तत्पर पनि। अब आवश्यक भएको हो— त्यो तत्परता र ऊर्जा स्वदेशमै प्रयोग गर्ने वातावरण ।
नेपालमा कृषि अझै पनि अर्थतन्त्रको मेरुदण्डका रूपमा रहेको छ । तर विडम्बना, कृषिको आधुनिकीकरणमा ढिलाइले गर्दा युवा पुस्ता यस पेशाबाट विमुख भइरहेका छन् । खेतबारीमा पसिना बगाउन अब लाज होइन, गर्वको विषय बनाइनु पर्छ । ड्रिप इरिगेसन, मल्चिङ प्रविधि, स्मार्ट फार्मिङ, अर्गानिक खेती, बायो–फर्टिलाइजर, फार्म म्यानेजमेन्ट एप्स आदिको प्रयोग गरेर कृषि पेशालाई व्यवसायिक बनाउनु आजको आवश्यकता हो ।
यसका अतिरिक्त, पशुपालन, माछापालन, मौरीपालन, मशरूम खेती जस्ता क्षेत्रहरू युवाहरूका लागि रोजगारी र आम्दानीको भरपर्दो स्रोत बन्न सक्छन् । तर यसको लागि चाहिन्छ— तालिम, प्रविधिमा पहुँच, बजार जडान र प्रारम्भिक लगानीको सहुलियत ।
युवाहरूले अब ’सरकारी जागिर पाउने’ आशामा मात्र समय खर्च गर्नु उपयुक्त छैन । अब समय आएको छ– आफैंले व्यवसाय सुरु गर्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र आफूजस्तै अन्य युवाहरूलाई समेत अवसर दिने । पछिल्लो समय नेपालमा उद्यमशीलता र ‘स्टार्टअप’ संस्कृतिको विकासले पनि उत्साहजनक संकेत दिएको छ । अर्गानिक उत्पादनको ब्रान्ड, डिजिटल एग्रिकल्चर मार्केट, सफ्टवेयर तथा सेवा आधारित व्यवसायहरूले स्वदेशमै बसेर केही गर्न सकिने उदाहरण पेश गरिरहेका छन् ।
यस्तो सिर्जनशीलतामा सरकारको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । युवाहरूले स्वरोजगारको बाटो समाउन राज्यले सहुलियतपूर्ण ऋण, कर छुट, सीपमूलक तालिम, व्यवसाय दर्ता सहजता, र बजार पहुँच जस्ता विषयहरूमा सहयोग पु¥याउनु अत्यन्त आवश्यक छ ।
साथै, स्थानीय सरकारहरूले पनि युवामैत्री कार्यक्रम सञ्चालन गरेर रोजगारी सिर्जना गर्न सक्ने व्यापक सम्भावना छ । उदाहरणका लागि— वडास्तरमै प्राविधिक तालिम, सामूहिक खेती प्रवद्र्धन, स्टार्टअप फन्डिङ, कृषि सामग्री अनुदान तथा उत्पादनको भण्डारण केन्द्रहरू स्थापना गरिनु पर्दछ ।
यदि समयमै स्वदेशमै युवाहरूका लागि अवसर सिर्जना गरिएन भने नेपालको भविष्य ’वृद्धहरूको देश’ बन्दै जाने निश्चित छ । युवा नै राष्ट्रको मेरुदण्ड हुन्। मेरुदण्ड कमजोर भयो भने राष्ट्रको गति ढिलो हुन्छ । त्यसैले अब “विदेशमा होइन, स्वदेशमै केही गरौं” भन्ने सोच सबैमा विकास हुन आवश्यक छ । देशको माटोमा पसिना बगाएर, आफ्नै सीप र सम्भावनालाई उपयोग गरेर मात्रै समृद्धिको यात्रा सम्भव छ । आजको पुस्ताले आफ्नो देशमै सम्भावना देख्ने हो भने, “समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली” भन्ने राष्ट्रिय आकांक्षा टाढा छैन ।
नेपालमा बेरोजगारी एक स्थायी समस्याको रूपमा उपस्थित हुँदै आएको छ । विशेष गरी युवावर्ग ठूलो संख्यामा वैदेशिक रोजगारतर्फ उन्मुख भइरहेका छन् । देशको श्रम शक्ति, अर्थात् युवाहरू, विदेशको माटोमा पसिना बगाइरहेका छन् भने स्वदेशको माटो बाँझो र अवसर विहीन बन्दै गएको छ । यो अवस्थाबाट बाहिर निस्कन अब युवाहरू आफैँले नेतृत्व लिनुपर्ने समय आएको छ ।
आज नेपाली युवाहरू कृषि, निर्माण, र सेवा क्षेत्रजस्ता कामका लागि खाडी मुलुकदेखि कोरिया र जापानसम्म गएका छन । ती सबै कामहरू सम्मानजनक हुन्, तर सोही काम आफ्नै देशमा गर्न नसकिने कुनै कारण छैन । हामीलाई चाहिएको हो– सोचको परिवर्तन, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, र व्यवसायिक दृष्टिकोण ।
नेपाल कृषि प्रधान देश हो, तर खेतीपातीलाई व्यापारिक र आधुनिक स्वरूप दिन नसक्दासम्म यस पेशाले युवाहरूलाई आकर्षित गर्न सक्दैन । अहिलेको पुस्ताले प्रविधि अपनाउन सक्ने क्षमता राख्छ । ड्रिप इरिगेसन, मल्चिङ, अर्गानिक खेती, स्मार्ट फार्मिङ, पशुपालन, मौरीपालन, र माछापालन जस्ता कृषिका आधुनिक विधाहरूलाई आत्मसात् गरेमा कृषिमा व्यवसायिक सफलताको ढोका खोल्न सकिन्छ ।
युवा पुस्ताले अब जागिर खोज्ने होइन, आफूले पनि अरूलाई जागिर दिने सोच राख्न आवश्यक छ । ‘स्टार्टअप’ संस्कृतिले युवाहरूलाई स्वरोजगार र नवप्रवर्तनतर्फ डो¥याएको छ । कृषि उत्पादनको डिजिटल बजार, अर्गानिक ब्रान्ड, टेक्नोलोजी बेस्ड सेवाहरू, र स्थानीय उत्पादनलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्याउने जस्ता प्रयासले भविष्य उज्यालो बनाउन सक्छ। त्यसका लागि राज्यले युवामैत्री नीति, तालिम, सहुलियतपूर्ण ऋण, कर छुट, र बजार पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।
स्थानिय सरकारहरूले पनि युवाहरूको सशक्तीकरणमा ध्यान दिन सक्ने प्रशस्त अवसर छन्। स्वरोजगार तालिम, सामूहिक खेतीको प्रवद्र्धन, प्राविधिक सीप विकास र स्थानीय उत्पादनको प्रशोधन तथा भण्डारण प्रणाली जस्ता प्रयासमार्फत रोजगार सिर्जना सम्भव छ । गाउँमै बस्ने युवाले व्यवसाय सुरु गर्न सक्ने अवस्था बनेमा वैदेशिक रोजगारको चाप घट्न सक्छ ।
यदि वर्तमान गति यस्तै रहिरह्यो भने नेपाल “वृद्धहरूको देश” बन्दै जाने खतरा छ । युवाशक्ति नै राष्ट्रको मेरुदण्ड हो । यही मेरुदण्ड कमजोर भयो भने देशको समृद्धिको सपना अधुरो रहन्छ । त्यसैले अब राज्यले स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने संरचना निर्माणमा तिव्रता दिनुपर्छ भने युवाहरूले पनि “स्वदेशमै सम्भावना छ” भन्ने आत्मविश्वास पाल्नुपर्छ ।
देशको माटोमा पसिना बगाएर, आफ्नै पाखा–पखेरामा उत्पादन गरेर, आफ्नै गाउँ–शहरमा व्यवसाय गरेर मात्रै समृद्धिको यात्रा सम्भव छ । युवा शक्ति विदेशमा होइन, स्वदेशमै लगानी होस्; यसैमा छ देशको भविष्य ।
