पूर्व–पश्चिम राजमार्ग नेपालको प्रमुख आर्थिक र यातायात मेरुदण्ड हो। पथलैयादेखि सप्तरीको कोशीसम्म फैलिएको यो सडकखण्डमा पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र सहरीकरण देखिएको छ। राजमार्ग छेउछाउ सयौं होटल, लज र गेस्टहाउस खुलेका छन्। यसलाई धेरैले विकास, रोजगारी र स्थानीय अर्थतन्त्रको विस्तारका रूपमा हेर्छन्। तर यही विकासको आडमा एउटा मौन अर्थतन्त्र पनि फस्टाइरहेको छ, जसको मूल्य हजारौं युवतीहरूले आफ्नो यौवन, स्वास्थ्य र आत्मसम्मानबाट तिरिरहेका छन्।
राजमार्ग किनारका यी होटलहरूमा टिनाजस्ता हजारौं युवतीहरू यौन व्यवसायमा संलग्न छन्। सबैको कथा एउटै छैन। कोही पारिवारिक गरिबी र विघटनका कारण बाध्य भएर आएका छन्। कोही राम्रो रोजगारी र सुरक्षित भविष्यको आश्वासनमा ठगिएर यहाँ पुगेका छन्। कोही सजिलो कमाइको रहरले, त कोही नजानेरै यो पेशामा फसेका छन्। तर कारण फरक भए पनि परिणाम उस्तै छ—असुरक्षित जीवन र निरन्तर शोषण।
टिना ती युवतीहरूमध्ये एक प्रतिनिधि पात्र हुन्। श्रीमान् मदिराको लतमा डुबेपछि घर चलाउन मुस्किल भयो। दुई छोरीको भविष्य सुरक्षित गर्ने दबाबले उनलाई राजमार्ग किनारको होटलसम्म ल्यायो। यहाँ आइपुगेपछि उनको नाम फेरियो, पहिचान फेरियो। उनी भन्छिन्, “यहाँ मान्छेको नाम होइन, शरीरको मूल्य चल्छ।”
सहरीकरणसँगै होटल व्यवसाय फस्टाउँदै गएको छ। कतिपय होटल एकतलेबाट दुई र तीनतले बनेका छन्। कोठा थपिएका छन्, पार्किङ विस्तार भएको छ, आम्दानी उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। तर त्यो आम्दानीको आधार टिनाजस्ता महिलाहरूको यौवनमाथि उभिएको छ भन्ने तथ्यलाई धेरैले स्वीकार गर्न चाहँदैनन्। होटलवालाको आयस्तर तीव्र रूपमा बढ्दा यिनै महिलाहरूको जीवन भने जोखिम, डर र अपमानमा सीमित छ।
यी होटलहरूमा आउने ग्राहकहरूमा भारतको बिहारबाट आउने पर्यटकदेखि स्वदेशी व्यापारी, चालक र कर्मचारीसम्म छन्। उनीहरू केही समयको रमाइलो लिएर फर्कन्छन्। तर त्यस रमाइलोको मूल्य टिनाजस्ता महिलाहरूले दीर्घकालीन रूपमा तिर्नुपर्छ—शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यको जोखिम, हिंसाको डर र सामाजिक बहिष्कार।
सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्ष भनेको समाजको मौनता हो। स्थानीय समुदायलाई थाहा छ, प्रशासनलाई थाहा छ, राज्यलाई पनि थाहा छ। तर नियमन कमजोर छ, अनुगमन फितलो छ। होटल व्यवसाय कानुनी दायराभित्र देखिए पनि त्यसभित्र हुने शोषण प्रायः नजरअन्दाज गरिन्छ। यही मौन सहमतिले यो संरचनालाई निरन्तरता दिएको छ।
महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने, यी युवतीहरूलाई अपराधीको नजरले हेर्न मिल्दैन। उनीहरू परिस्थितिका उपज हुन्, संरचनागत असफलताका पीडित हुन्। उनीहरूका आफ्नै दुःख, व्यथा र सपना छन्। टिनाको चाहना पनि सामान्य छ—“म यहीँ अड्किए पनि छोरीहरू यो बाटोमा नआऊन्।”
विकासको मूल्यांकन गर्दा हामी प्रायः सडक, भवन र आम्दानीको आँकडा हेर्छौं। तर विकासको सामाजिक मूल्य कति छ भन्ने प्रश्न उठाउन चुक्छौं। राजमार्गले दूरी छोट्याएको छ, तर असमानता गहिरो बनाएको छ। केहीको सम्पन्नता अरूको विवशतामाथि उभिएको यथार्थ अब बेवास्ता गर्न मिल्दैन।
राजमार्ग अझै विस्तार हुँदैछ, होटलहरू अझै बढ्दैछन्। तर जबसम्म टिनाजस्ता महिलाहरूका लागि वैकल्पिक रोजगारी, सामाजिक सुरक्षा, कडा नियमन र पुनर्स्थापनाको व्यवस्था हुँदैन, तबसम्म विकासको चमकभित्र हजारौं जीवन अँध्यारोमै रहनेछन्।
यो कथा केवल टिनाको कथा होइन, हाम्रो समाजको मौन स्वीकृतिको ऐना हो।
